Quantcast
Gokturkler - Bizarpedia, bilgi kaynağı
aç/kapa artema

  GOKTURKLER

  1. 52-742 arasında Orta Asya da birçok Türk boyunun Asena boyu önderliğinde birleşmeleriyle oluşmuş bir topluluk ve tarihte Türk adını kullanmış ilk devlettir. Gök adı da Türkler in o zamanki inanışlarına gore taptıkları Gök Tanrı dan gelir.Göktürkler in siyasal,yönetsel ve toplumsal alanda yarattığı geleneğin izleri daha sonraki Türk devletlerinde de belirgin olarak görülür.

    Orta Asya da yaşayan Türk boyları büyük Hun Devleti nin 216 da parçalanmasından sonra yaşamlarını eskisi gibi dağınık olarak sürdürmeye başladılar.Zaman içinde bunların bir bölümü Çin e bir bölümü Avarlar a bağlanmak zorunda kaldı.Altay Dağları nın doğu eteklerinde yaşayan Asena Boyu da 6. yüzyılın başlarında Avarlar a bağlı durumdaydı.Bu sıralarda Asene Boyunun başına geçen Bumin 530 larda bağımsız davranmya başladı.534 te Batı Tabgaç hükümdarıyla kendi adına siyasal bir ilişki kurdu ve fetihlere girişti.Bumin,Toles Boyu nun 546 da Avarlar a karşı giriştiği ayaklanmayı bastırarak gücünü gösterdi.Avar hükümdarından da bundan böyle kendisine ve halkına daha farklı davranmasını istedi.bu isteğin geri çevrilmesi üzerine Tabgaçlar la birleşen Bumin 552 de Avar ordusunu büyük bir bozguna uğrattı.Avarlar ın büyük bir bölümü Çin e sığınırken,bir bölümüde Batı ya göç ederek 563 te Avrupa da yeni bir devlet kurdu.

    Böylece Göktürk devletini kuran ve Hunların eski başkent bölgeleri Ötüken i merkez edinerek Kağan sanı alan Bumin, batı bölgesinin yönetiminide Yabgu sanı verilen kardeşi İstemi ye bıraktı.

    Bumin 552 de ve büyük oğlu Kolo nun da 553 te ölümü üzerine başa geçen küçük oğlu Muhan döneminde Göktürkler döneminde iyice güçlendiler.Muhan Kağan Tabgaçlar la işbirliğini sürdererek Moğolları ve Tibetliler i yenilgiye uğrattı.555 te de Avar Devletine kesin olarak son verdi.557 de Batı Tabgaç Devletinin dağılması üzerine onların elindeki topraklarıda ülkesine kattı.Batı bölgesini yöneten İstemi de Altay Dağlarından Tanrı dağlarına kadar uzanan toprakları egemenliği altına aldı.Akhunlar üzerine akınlar düzenledi.Bu devlete komşu olan İran daki Sasanilerle siyasal ilişki kurdu.İpek yolunun önemli bir bölümünü denetimi altında tutan Akhunlulara karşı Sasanilerle birleşen İstemi 562 de bu devlete son verdi.Akhunların toprakları Göktürklerle Sasaniler arasında paylaşıldı.Böylece Maveraünnehir ile batı Türkistan nın doğu kesimi,Kaşkar,Hoten gibi merkezler ve en önemlisi İpek Yolunun denetimi Göktürklerin eline geçti.Bu durumdan hoşnut kalmayan Sasaniler İpek ticaretini baltalamaya giriştiler.Bu kez Bizans İmparatorluğu ile ilişki kuran İstemi,Bizansın Sasaniler üzerinde baskı yapmasını sağlayarak İpek yolu ticaretini yeniden düzene soktu.

    Göktürkler I büyük bir imparatorluk haline getiren Muhan 572 de,İstemi de 576 da öldü.Muhan ın yerine kardeşi Tapo,İstemi nin yerine de oğlu Tardu geçti. Budacılık I benimseyen Tapo döneminde ülkede Çİn nin etkisi güçlendi. Tapo Çin nin içişlerine de karıştı.Pekin e bir sefer dü ülkede Çİn nin etkisi güçlendi. Tapo Çin nin içişlerine de karıştı.Pekin e bir sefer düzenledi ve Çin yönetiminden bazı ödünler kopardı.Ama Tapo nun öldüğü yıl olan 581 de Çin de Sui hanedanı birliği sağlayınca bu kez durum tersine döndü.Bundan sonar Çinliler Göktürkler in içişlerine karışmaya başladılar.Çinliler Tapo nun ölümünden sonra devlet konseyinin Kolo nun oğlu İşbara yı hükümdar ilan etmesi üzerine, Muhan ın oğluyla Tapo nun oğlunu yeni hükümdara karşı kışkırtılar. Büyük bir karışıklık içine düşen Göktürkler üstünde Çİn in etkisi iyice arttı.İşbara nın 587 de ölümünden sonra başa geçen bütün hükümdarları Çinliler belirledi.Bu arada batı bölgesini yöneten Tardu Göktürkler in birliğini sağlamak için bazı girişimlerde bulundu.600 de Çin e yönelik seferinde başarısızlığa uğradı ve ağır kayıplar verdi.602 de Ötükeni ele geçirmek için başlattığı harekatta geçtiği topraklara çok sert davranması üzerine birçok Türk boyu ayaklandı.Kaçmak zorunda olan ve 603 te öldüğü sanılan Tardu dan sonra batı bölgesi de Çin etkisine girdi.Bu durumda birçok Türk boyu Göktürk yönetiminden ayrılmak zorunda kaldı. Tölesler,Onoklar,Karluklar gibi kalabalık bazı boylarında ayaklandıkları da görüldü.Sonunda Çinliler 630 da once doğu bölgesinin,ardından da batı bölgesinin yönetimini bütünüyle ellerine aldılar.

    630-680 arası Göktürkler in karanlık dönemidir.Bu yıllarda Çinliler in başa geçirdikleri hükümdarlar göstermelik birer kişi olmaktan öteye geçemediler.Bu dönemin en öenmli olayı Çin sarayının koruma birliğinde görevli bir Göktürk soylusu olan Kürşad ın darbe girişimidir.Kürşad ın 639 da 40 arkadaşıyla birlikte Çin hükümdarını öldürüp yönetime el koyma girişimi başarısızlığa uğradı;Kürşad ve arkadaşları öldürüldü.Bu arada dağılmış durumdaki boyları birleştirmek yolunda gizlicve tasarılar yapan önderler de vardı.Bunlardan biri Kutluğ du ve boylarla yakın bağlar kurup başkanlığını kabul ettirdi.En büyük yardımcısıda daha sonra Göktürk tarihinde önemli rol oynayacak olan Tonyukuk tu.İkisi birlikte 681 de Çin e bir akın düzenleyerek öenmli ölçüde ganimet elde ettiler.Bu başarıları başka boyların da onlara katılmasını sağladı.İyice güçlendiğine inanan Kutluğ 682 de bağımsızlığını ilan edip il kurtaran anlamına gelen İlteriş adını alarak İlteriş Kağan diye anılmaya başlandı.Çin e birçok sefer düzenleyen İlteriş Kağan en büyük düşmanı olarak gördüğü bu ülkeyi zayıflatmayı amaçlıyordu.İlteriş Kağan 692 de öldüğünde geride eski topraklarına büyük ölçüde egemen olmuş bir Göktürk Devleti bıraktı.Çocukları Bilge ile Kültigin in yaşları küçük olduğundan yerine kardeşi Kapağan Kağan geçti.Onun döneminde de Çinliler ve Kırgızlar la sürekl, svaşlar oldu.

    Kırgızlar I yendikten sonra iyice genişleyen ülkenin yönetimini yeniden düzenleyen Kapağan Kağan,küçük kardeşi Tosifu yu doğu bölgesine ağabeyi İlteriş in oğlu Bilge yi de batı bölgesine şad (komutan) olarak atadı.KapağanKağan la anlaşmazlığa düşen Tonyukuk da Bilge nin yanındaydı.Kapağan Kağan 716 da ölünce yerine oğlu İnel Kağan geçti.Ama Kapağan Kağan yönetiminin sert tutumu yüzünden baş gösteremeyen karışıklıkları öneleyemeyen İnel Kağan kısa bir süre sonra Kültigin tarafından tahttan indirildi.Kültigin ağabeyi Bilge yi Kağan yaptı,kendisi de ordunun yönetimini üstlendi.Bilge Kağan dönemi siyasal bakımdan en kararlı dönem oldu.Ancak Tonyukuk un 725 te,Kültigin in de 731 de ölümünden sonra Bilge Kağan yalnız kaldı. O da 734 te öldürülünce Göktürkler yeniden karışıklık içine düştüler.Bilge Kağan dan sonra tahta geçen oğlu Türk Bilge Kağan ile Tengri Kağan ın yaşları küçük olduğundan yönetim anneleri Pofu nun elinde kaldı.Bundan yararlanmak isteyen Basmıllar,Karluklar ve Uygurlar birleşerek Asena soyundan gelen başbuğunu 742 de Kağan ilan edip.Göktürk egemöenliğine son verdiler.745 te de yönetim Uygur Başbuğu Kutluğ Bilge Kül ün eline geçti.Bundan sonra Göktürk topraklarında Uygur egemenliği başladı.

    Göçebe topluluklardan oluşan Göktürkler in büyük bir bölümü devletin oluştuğu dönemde köyler ve kentler de kurmuşlardı.Isıkgöl yakınlarındaki Barsan kalıntıları Göktürkler in yerleşik uygarlığının bir hayli gelişmiş olduğunu göstermektedir.Göktürkler büyük ölçüde hayvancılık ve tarımla uğraşırlardı.Ama madencilik yapan bir kesim de vardı. Bunlar özellikle demircilikte çok ileriydiler. Altya Dağları ile Sayın Dağları ndan çıkarılan cevherin işlenmesiyle elde edilen demirden daha çok sdavaş ve tarım araç gereçleri yapılırdı.Göktürkler in Türk tarihindeki önemli rollerinden biri de ilk Türk alfabesini oluşturmalarıdır.Yazıtları, 38 harften oluşan bu Türk tarihinin en önemli belgeleri oldukları gibi türk dilinin de en eski yazılı örnekleridir.

    UYGARLIK
    Göktürkler tarihte ilk defa Türk adını kullanmışlardır.Ötüken de outran Kağan,bütün Türk boylarının başı sayılırdı.Kağan nın karısı Hatun ,çocukları Tegin veya Tigin adını taşırlardı.Kağan dan sonra devlete bağlı boyların reisi olan hanlar gelirdi.Sonra Yabgular ve Buyruk diye adlandırılan yüksek dereceli devlet memurları gelirdi.Göktürkler de Kağanlık ikiye ayrılmıştı. Kağanlığın ikiye ayrılmasının iki sebebi vardı.Birinci sebebi bu bir Türk geleneğiydi.İkinci sebebi ise Devletin kolay yönetilmesini sağlamaktı.İki bölgede de birer Kağan bulunurdu.Batıdaki Kağana Yabgu denilirdi.Doğudakine ise Kağan ünvanı verilirdi.Her zaman Doğu tarafı batıya bağlıydı ve daha üstündü.

    Göktürkler 12 hayvanlı takvim kullanırdı.Her yıl bir hayvan adı alırdı.Bunlar yılan,sıçan,öküz,Kaplan,tavşan,kopek,ejder,at,koyun,tavuk,maymun,domuzdur.

    Göktürkler dönemi,Türkler in bozkır göçebe uygarlığından yerleşik tarım uygarlığına geçiş dönemidir.Bu dönemde hayvancılığın yanı sıra tarımda yapılmış,etrafı duvarlarla çevrili kentler meydana getirilmiştir.

    Kaya resimlerinden anlaşıldığı gibi Göktürkler deri veya keçe çizme ve uzun kaftan giyerlerdi.Savaşırken başlarına tulga geçirir,uzun ve eğri kılıçlar kullanırlardı.

    Göktürkler in,Türk dilinin özelliklerine uygun bir yazıları vardı.38 harften oluşan Göktürk halfabesinde satırlar soldan sağa yazılırdı.Bu alfabe ile yazılmış olan Orhon ve Yenisey yazıtları Türk dilinin 7.yüzyılda gelişmiş bir kültür dili olduğunu gösterir.

    Göktürkler Türkler in ulusal dini olan Şsamanlığa bağlıydılar.Başta Göktanrı olmak üzere doğa güçlerine taparlardı.Hakanın hizmet yetkisini Tanrı dan aldığına inanılır,bu görevi iyi bir şekilde yerine getirmesinin de bir Tanrı buyruğu olduğu kabul edilirdi.

    Yazıtlardan anlaşıldığına göre Göktürkler de ölen bir kimsenin ruhunun bir kuş gibi uçup gittiğine inanılır ve onun için yuğ denilen cenaze törenleri yapılır,ardından ağıtlar yakılırdı.

    BİLGE KAĞAN YAZITI
    Bilge Kağan ın ölümünden sonra oğlu tarafından diktirilmiş 735 te,yazısınıda yeğeni Yollug Tigin yazmıştır.Yazıt,piramit biçiminde büyük bir taş kütlesi üzerindedir.Taşın doğu cephesinde 41,dar olan kuzey ve güney cephelerinde 15 er satır vardır.Batı cephesindeki yazılar Çince dir.Asıl metin ve bugunkü şekil olarak yazıttan bir örnek: Üze kök tengri asra yağız yir kılındukda ikin ara kişi ogli kılınmış.Kişi oglında üze eçüm apam Bumin Kağan olurmış.Olurupan Türk budunung ilin törüsin tuta birmiş,iti birmiş. Anlamı ise şudur: Üstte mevi gök,altta kara yer yaratılınca,ikisi arasında insanoğlu yaratılmış.İnsanoğlunun üzerine atalarım Bumin Kağan tahta geçmişler.Oturmuşlar Türk milletinin ülke ve kanunlarını idare ve tanzim etmişler.

    (01 fb 1907, 22 Nisan 2007 Pazar, 02:02:22)
  2. ( 552 – 630 / 682 - 745)

    - Kurucusu Bumin Kağan’dır.Türk Boylarını bir araya getirmiştir.
    - Türk adıyla kurulan ilk Türk Devletidir.
    - İlk Türkçe eseri vermişlerdir.(ORHUN ABİDELERİ: Göktürk devletinin kuruluş ve yıkılış sebeblerini anlatır. Orhun abideleri BİLGE KAĞAN, KÜL TİGİN VE VEZİR TONYUKUK adına dikilmiştir.)
    - Ergenekon Destanı, Göktürklerin kuruluş efsanesini anlatır.
    - 38 harfli türk alfabesini kullanmışlardır.

    (01 fb 1907, 17 Mayis 2008 Cumartesi, 21:04:43)



Bu başlığın linki: BU KONUDA BİLGİ EKLEMEK İSTİYORUM



27/07/2005 - 15/11/2018

tamamen eglence amaciyla yapilmi$ olan bizarpedia.com'da yer alan tum icerik bilgi amaclıdır. Bu bilgiler, doğru, guncel ve tam olarak duşunulmemelidir. Hukuki yada tıbbi acıdan yada diğer profesyonel hizmetlerden biri tarafından verilen danışmanlık yada tavsiye niteliğindeki bilgiler ile bir tutulmamalıdır.Bu sitede yer alan bilgilerin sorumluluğu yazarlarına aittir. Telif hakkı ihlali yapıldığını duşunduğunuz bilgi varsa, bu ihlali, admin@bizarpedia.com adresini kullanarak site editorlerine iletebilirsiniz.
tum haklari saklidir
copyright©biz@rpedia.com
firma rehberi Altın, Gümüş ve Döviz haber canlı maç skorları canlı tv izle Commodity sitemap
Add to Google

hit tracker

Derlenme Süresi: 0.31536 sn.